W maju miną 22 lata, od kiedy Polska została włączona w struktury Unii Europejskiej. Czy pamiętasz, jak Twoje najbliższe otoczenie wyglądało i funkcjonowało w 2004 r.? Czy ten obraz się zatarł, bo przyzwyczailiśmy się do rozwoju i przemian na tyle, że efekty zmian stają się niewidzialne?
Tymczasem w tysiącach mazowieckich wsi i miast podniosła się jakość życia. Wybudowane zostały m.in. domy kultury, szpitale, urzędy, oczyszczalnie ścieków, placówki edukacyjne i badawczo-rozwojowe oraz przedsiębiorstwa. Jeździmy po nowych lub zmodernizowanych drogach, ścieżkach rowerowych, trakcjach tramwajowych. Rozwój regionu nie byłby tak intensywny i szybki, gdybyśmy nie należeli do Unii Europejskiej. Dzięki akcesji weszliśmy na wyższy poziom rozwoju.
Spróbujmy zobaczyć tę metamorfozę, spędzając jeden dzień z rodziną Mazowieckich. To fikcyjni bohaterowie, ale ich historia łączy doświadczenia wielu mieszkańców naszego regionu.
Dla maluchów zagrożonych wykluczeniem społecznym
Jacka, czterolatka w spektrum autyzmu, rodzice odwożą do przedszkola integracyjnego. Dzięki funduszom europejskim (FE) przybyło w naszym regionie przedszkoli, wśród nich placówek integracyjnych lub z oddziałami dla dzieci, które wymagają kształcenia specjalnego. W nich maluchy z różnymi niepełnosprawnościami, zarówno fizycznymi, jak i intelektualnymi czy społecznymi, mają szansę nie tylko uczyć się i bawić, ale także integrować się z innymi i trenować umiejętności społeczne. Są w grupie rówieśniczej, a nie poza nią.
Prawie 6 tys. nowych miejsc dla dzieci do 3 lat powstanie na Mazowszu w IV turze programu Aktywny Maluch 2022-2029Wsparcie pochodzi z KPO, FERS i budżetu państwa.
W działaniu 8.3 zostało utworzonych 4111 miejsc opieki nad dziećmi w wieku do 3 lat[1].
Dostosowania dla osób z niepełnosprawnościami
Zapoczątkowana w latach 90. ubiegłego wieku tzw. walka z trzema schodami ciągle trwa. Bo niepełnosprawność dotyczy nie tylko ruchu, ale także słuchu, wzroku, relacji społecznych. W roku 2018 w Polsce uruchomiono program Dostępność Plus, również wspierany z FE. Z niego zaczęliśmy finansować dostosowania dla osób z niepełnosprawnościami, ale też dla rodziców z dziećmi czy seniorów. Wprowadzamy modyfikacje w architekturze – ścieżki prowadzące dla osób niewidomych i niedowidzących, podjazdy dla osób na wózkach w urzędach, placówkach edukacyjnych wszystkich stopni (od przedszkoli i szkół podstawowych po uniwersytety), ośrodkach zdrowia czy obiektach kultury (np. programy „Uczelnia dostępna”, „Kultura bez barier”). W salach widowiskowych, aulach w placówkach kulturalnych i szkołach wyższych instalowane są pętle indukcyjne wspomagające osoby niedosłyszące. Coraz powszechniejsze są tabliczki z napisami w alfabecie Braille’a. Technologia i infrastruktura są ważne, ale nie do przecenienia jest przygotowanie pracowników do kontaktu z osobami z niepełnosprawnością, zapewnienie komfortu obsługi, opracowanie specjalnej oferty, jak np. „Kino bez barier”.
W działaniu 9.1 wsparciem objęto 9946 osób z niepełnosprawnościami. 72 instytucje kulturalne zostały udostępnione niepełnosprawnym dzięki funduszom z działania 5.5.
Niepełnosprawność, w tym umysłowa, nie powinna wykluczać z rynku pracy. Dobrze to pokazują przedsiębiorstwa społeczne, które zatrudniają osoby z niepełnosprawnościami. Z powodzeniem działają one m.in. w gastronomii, usługach rehabilitacyjnych, sprzątaniu, pielęgnowaniu zieleni, produkcji ozdób. Pracujące w nich osoby zyskują dzięki temu poczucie wartości i swoje miejsce w najbliższym otoczeniu. Mogą czuć, że są w społeczeństwie, a nie w równoległej, odsuniętej na bok rzeczywistości. Wsparcie z funduszy europejskich mają także warsztaty terapii zajęciowej czy zakłady aktywności zawodowej. Oczywiście nadal ogrom pracy przed nami.
W działaniu 9.3 pomoc uzyskało 1989 podmiotów ekonomii społecznej. W przedsiębiorstwach społecznych utworzono 761 miejsc pracy.
Jak z funduszami europejskimi zmienia się polska szkoła
A teraz z drugim synem państwa Mazowieckich, Kacprem, zajrzyjmy na chwilę do szkoły podstawowej. Wraz z dofinansowaniem zakupu wyposażenia – zarówno mebli, jak i pomocy edukacyjnych, w tym np. sprzętu do pracowni komputerowych – w szkołach podniósł się standard nauki. Setki placówek skorzystały z takiej pomocy już w pierwszej perspektywie finansowej (2004-2006), także przeprowadzając gruntowne remonty, przebudowy i modernizacje. Realizowana od 2017 r. reforma edukacji, która zmieniła m.in. szkoły podstawowe z 6-letnich na 8-letnie, oznaczała konieczność tworzenia pracowni przedmiotowych, m.in. do nauki chemii i fizyki. Dyrekcje podstawówek szukały wówczas wsparcia także w funduszach europejskich.
1340 szkół doposażyło pracownie przedmiotowe w działaniu 10.1.
Unijne pieniądze w dziedzinie edukacji przeznaczane są na stypendia pozwalające zdolnym i wybitnym uczniom zgłębiać wiedzę i umiejętności w wybranych przedmiotach, kupić pomoce naukowe czy uczestniczyć w zajęciach dodatkowych. Barbara, nauczycielka fizyki w liceum, korzysta z czwartków nauczycielskich w Centrum Nauki Kopernik, by nie tylko poznać programy edukacyjne, ale też zaplanować wycieczkę ze swoimi uczniami. Bo „Kopernik nie staje w opozycji do praktyki szkolnej, ale stara się ją uzupełnić, tworząc miejsce sprzyjające doświadczaniu, rozwijaniu zainteresowań, samodzielności i wyobraźni” – jak można przeczytać na stronie tej placówki. Nie tylko w Warszawie jest miejsce, które popularyzuje nauki. W naszym regionie zajmuje się tym także Park Nauki Torus w Ciechanowcu czy Multimedialne Centrum Natura w Ostrołęce.
Szkoły zawodowe realizują projekty, dzięki którym modernizują pracownie, kupując nowoczesny sprzęt wykorzystywany dziś w wielu branżach – odwzorowujący przyszłe miejsce pracy, m.in. w gastronomii, handlu, mechanice, logistyce czy energetyce. Dają też uczniom szansę na specjalistyczne kursy, praktyki i staże zawodowe, także za granicą. Uzupełnieniem są warsztaty z miękkich kompetencji, które pokazują, jak ważna w każdym zawodzie jest umiejętność pracy w zespole.
354 szkoły i placówki kształcenia zawodowego doposażono w ramach działania 10.3 w sprzęt i materiały dydaktyczne niezbędne w kształceniu zawodowym.
Dla przedsiębiorczych, i nie tylko
A teraz poznajmy firmę pana Michała, ojca Jacka i Kacpra, męża Barbary. By rozszerzyć ofertę swojego przedsiębiorstwa produkującego kosmetyki, zlecił on prace badawczo-rozwojowe, dzięki którym opracowany został nowy produkt. Zdobył też dofinansowanie na zakup kolejnego stanowiska w linii produkcyjnej i ochronę patentową nowego kosmetyku. Wraz z rozszerzeniem działalności zatrudnił kilku pracowników.
Firmy, które rozwinęły się dzięki pracom B+R finansowanym z funduszy europejskich, działają w wielu sektorach, jak m.in. medycyna, ochrona środowiska, przemysł meblarski, motoryzacyjny, kosmiczny czy spożywczy. Bez tego wsparcia wiele pomysłów rodzących się w głowach naukowców i przedsiębiorców zatrzymałoby się na etapie marzeń i trafiło do szuflady.
386 przedsiębiorstw przeprowadziło prace B+R, korzystając ze wsparcia z działania 1.2. Dzięki dofinansowaniu z działania 3.3 wprowadzono 503 innowacje.
Wyższy poziom tworzenia i uczestnictwa w kulturze
Ciocia Elżbieta pracuje w bibliotece, która przeszła modernizację. Dziś tego typu placówki nie tylko robią wrażenie nowoczesnym wystrojem. Rozwijają się pod względem technologicznym – do katalogu online czytelnicy mogą sięgać o każdej porze i w każdym miejscu (jak w Centrum Kultury Mediateka w Grodzisku Mazowieckim). Biblioteki zapewniają pomoc tłumacza języka migowego, tabliczki z napisami w języku Braille’a przekazują istotne informacje, np. dotyczące przestrzeni budynku. Placówki te stają się lokalnymi centrami kultury. Organizowane w nich różnorodne zajęcia rozwijają zdolności artystyczne, integrują społeczność, pozwalają korzystać z wydarzeń kulturalnych.
W działaniu 5.3 wsparciem objęto 62 instytucje kultury.
Setki obiektów dziedzictwa kulturowego w województwie mazowieckim po remontach i modernizacji rozszerzyło swoją ofertę, w większym stopniu chronią i popularyzują historię oraz zwyczaje. Korzysta na tym nie tylko lokalna społeczność. Także turyści poznają nowe oblicza obiektów, które dzięki wsparciu z UE pięknieją, nowocześnieją, rozszerzają swoją ofertę. Ich lista jest imponująca. To m.in. Muzeum Pałac w Wilanowie, Muzeum Chopina w Warszawie czy Cytadela Warszawska w stolicy. A poza centrum np.: Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce, Twierdza Modlin, Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu, Muzeum w Palmirach, Pałac w Korczewie, Dom Pamięci w Płońsku, Europejskie Centrum Artystyczne im. Fryderyka Chopina w Sannikach, Mazowieckie Centrum Sztuki Współczesnej Elektrownia w Radomiu, Muzeum Jana Kochanowskiego w Czarnolesie czy zoo w Płocku.
W opiece zdrowotnej
Za sprawą wsparcia z funduszy europejskich podniósł się standard leczenia Mazowszan. Przyjaciółka państwa Mazowieckich, Jola, jest technikiem elektroradiologiem. W placówce, w której pracuje, pacjenci są skuteczniej leczeni m.in. dzięki zakupom sprzętu do diagnostyki, a potem leczenia czy rehabilitacji. Na Mazowszu działają szpitale znane w całej Polsce, a nawet na świecie, takie jak Klinika Budzik w Warszawie, Światowe Centrum Słuchu Instytutu Fizjologii i Patologii Słuchu w Kajetanach czy Interwencyjne Centrum Neuroterapii w Szpitalu Bródnowskim, które swój rozwój zawdzięczają także wsparciu finansowemu z funduszy europejskich.
Inwestycje w placówki medyczne objęły cały region, podnosząc jakość leczenia m.in. w szpitalach w Przasnyszu, Drewnicy, Ostrołęce i Siedlcach. Z myślą o polepszeniu kondycji zdrowotnej mieszkańców naszego regionu przeprowadzone zostały badania przesiewowe słuchu dla uczniów klas pierwszych w województwie mazowieckim. Zrealizowano także programy, których celem jest walka z wadami kręgosłupa i otyłością u dzieci. Nowoczesne technologie stały się standardem także w rehabilitacji. W Mazowieckim Centrum Neuropsychiatrii w Zagórzu w terapii dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym wykorzystywane są roboty i wirtualna rzeczywistość. Unijne fundusze wsparły pracę służby zdrowia, gdy ogłoszona została pandemia COVID-19 w 2020 r.
Z działania 6.1 wsparcie uzyskało 120 podmiotów leczniczych. Liczba urządzeń medycznych zakupionych w programie wyniosła 4306.
Polityka senioralna na Mazowszu
Europa się starzeje. Nie omija to także naszego kraju. Fundusze europejskie również podejmują to wyzwanie. Są przeznaczane na opiekuńcze usługi sąsiedzkie, pielęgnacyjne czy opiekę wytchnieniową dla opiekunów osób niesamodzielnych. Sąsiadka państwa Mazowieckich, pani Joanna, jest objęta programem opieki nad seniorami. Dostała specjalną opaskę, która np. podczas upadku wysyła alarm do centrum ratunkowego i najbliższych jej osób. Z kolei młodsza sąsiadka pomaga jej w domowych czynnościach i dostaje za to wynagrodzenie. Bezcenna jest oferta zajęć i aktywności dla seniorów, która pozwala im rozwijać pasje i zainteresowania, podejmować nowe wyzwania, m.in. artystyczne, a przede wszystkim wyjść z domu i nie odczuwać samotności.
Lepiej dbamy o środowisko
Na jakość życia ma wpływ także środowisko, w którym żyjemy. Od początku przynależności naszego kraju do UE prowadzone były w Polsce inwestycje, których celem jest czystsze powietrze, woda i ziemia. Na Mazowszu zbudowano liczne oczyszczalnie ścieków. Obecnie trwa projekt „Mazowsze bez smogu”, którego efektem będzie m.in. poprawa jakości powietrza, zwiększenie efektywności energetycznej przede wszystkim budynków mieszkalnych oraz edukacja ekologiczna. Wodociągi i kanalizacje podniosły komfort życia szczególnie na wsiach. Poprzez inwestycje w retencję staramy się zatrzymywać wodę z opadów, co przynosi zysk w postaci lepszego mikroklimatu w naszych miastach i wsiach.
Dbałość o środowisko ma także postać ochrony zagrożonych gatunków (jak żółw błotny czy kraska), ale też obszarów o szczególnej wartości przyrodniczej. Wyjeżdżając z miast, chcemy chłonąć naturę wszystkimi zmysłami. W regionie powstały nowe miejsca odkrywające piękno lokalnej przyrody (np. Park Dolina Wkry w Pomiechówku) lub dzięki modernizacji pokazujące tajemnice natury w nowoczesny sposób (np. Ośrodek Dydaktyczno-Muzealny Kampinoskiego Parku Narodowego w Granicy).
16 siedlisk/zbiorowisk roślinnych zyskało wsparcie z działania 5.4. Do środowiska reintrodukowano 12 658 młodych osobników chronionych gatunków fauny.
Dzięki funduszom z działania 4.3 wybudowano lub przebudowano 597,09 km dróg dla rowerów. W działaniu 7.1 przebudowano bądź zmodernizowano 192 km dróg.
Autobusy elektryczne, nowoczesne pociągi zachęcają do korzystania z niskoemisyjnego transportu publicznego. Dofinansowanie z UE pozwoliło na rozbudowę metra w Warszawie i zmianę funkcji lotniska wojskowego w Modlinie na obiekt cywilny Warsaw Modlin Airport. Do wyboru roweru jako środka transportu zachęcają rozbudowywane systemy dróg rowerowych. I można łączyć podczas jednej podróży do pracy czy szkoły pociąg, metro, autobus i rower. By nie tracić czasu i nie stać w korkach, Mazowieccy często korzystają z parkingów Parkuj i Jedź (P+R) zlokalizowanych w miejscach, w których blisko do przystanków różnych środków transportu miejskiego.
Gdy po południu rodzina wraca do domu, warto – skoro wiosna w pełni – wybrać się na spacer do pobliskiego parku. Urządzony w nim plac zabaw, z instalacjami pokazującymi różne prawa fizyki, także został wybudowany z funduszy europejskich. Jacek szczególnie lubi tablice edukacyjne. W memory ze zwierzętami jest niepokonany!
Zmiany, które zaszły od 2004 r., stały się częścią codziennego życia. Często tak wrosły w naszą rzeczywistość, że przestajemy je zauważać.
Agata Rokita
Artykuł pochodzi z magazynu „Fundusze Europejskie na Mazowszu”, nr 1/2026. Więcej na stronie: www.funduszenamazowszu.eu
[1] Podane w tekście dane w ramkach pochodzą z „Ewaluacji wpływu RPO MW 2014-2020 na rozwój społeczno-gospodarczy województwa i realizację celów Strategii Europa 2020. Raport końcowy”, Gdańsk 2023, tabela na s. 101-113.